Thú bảy, 02/08/2014 - 3 giờ34 - CH
Dư địa chí biên phòng Địa lý - Lịch sử Ngôi đền thiêng nơi địa đầu Tổ quốc

Ngôi đền thiêng nơi địa đầu Tổ quốc

InEmail

Trong đời sống tâm linh của người Việt Nam, tục thờ Thành hoàng từ lâu đã trở thành một nét văn hóa không thể thiếu ở mỗi phố nghề hay mỗi làng quê. Điều đó lý giải tại sao khi đến bất cứ địa phương nào, người ta cũng dễ dàng tìm thấy những ngôi đền mang đậm bản sắc tín ngưỡng dân gian của người Việt. Và sẽ đặc biệt ý nghĩa hơn khi ta biết rằng: có một ngôi đền thiêng như thế tọa lạc ngay tại vùng đất trọng yếu giữa biên cương. Đó là đền Xã tắc.

alt 

Đền Xã tắc

Đền Xã tắc nằm ở khu vực ngã ba Xoáy Nguồn trên sông Ka Long, con sông biên giới giữa hai nước Việt Nam - Trung Quốc. Vị trí của đền thuộc địa phận phường Ka Long, thành phố Móng Cái. Đây là một ngôi đền thiêng được nhân dân địa phương nhiều đời nay thờ phụng với sự thành kính không kém gì sự thành kính đối với tổ tiên họ tộc của mình. Vào các ngày lễ, nhân dân thành phố Móng Cái và các Phật tử đến rất đông. Đặc biệt, vào dịp đầu xuân, du khách đến với thành phố Móng Cái không mấy ai quên vào dâng hương cầu phúc tại đền.

Theo các tư liệu lịch sử, đền Xã tắc được xây dựng từ khoảng đầu thế kỷ thứ XIII, vào thời nhà Trần. Tôi đã nghe nhiều cách giải thích về tên gọi của ngôi đền. Có tài liệu cho rằng: Xã là nơi thực hiện các nghi lễ để tế thần Đất cầu cho dân chúng sống yên ổn; Tắc là chỗ để tế thần Nông cầu cho dân chúng được mùa”.

Theo cách giải thích này, đền Xã tắc là nơi thờ phụng thần Đất và thần Nông. Như vậy, xét về một khía cạnh nào đó, ta thấy hợp lý bởi nước ta vốn là một nước nông nghiệp với những nét đặc trưng của nền văn minh lúa nước.

Cũng có người lý giải đơn giản hơn: Đây là nơi thờ vị thần có tên gọi là Xã tắc Đại vương, bởi vậy còn được gọi là miếu Xã tắc Đại vương. Theo cách lý giải này thì hẳn vị thần có tên gọi Xã tắc Đại vương chính là thần Thành hoàng của vùng đất này, nơi ngày xưa đã từng được gọi là châu Móng Cái. Ta vẫn biết, trong tâm thức của người dân Việt, Thành hoàng là người có công lao to lớn trong việc lập làng, giữ đất. Đức Thành hoàng luôn được coi là vị thần tối linh, có sức mạnh bảo vệ, phù hộ cho dân làng luôn được bình yên và làm ăn phát đạt. Vậy thì sự hiện hữu một ngôi đền để thờ phụng vị phúc thần ấy ở vùng đất này cũng giống như sự hiện hữu của tất cả những ngôi đền khác trên khắp mọi miền đất nước.   

Cả hai cách giải thích về tên gọi của đền như trên đều có vẻ rất hợp lý, nhưng tôi vẫn cứ thấy băn khoăn mãi về cụm từ “xã tắc”. Trong “Bình Ngô đại cáo”, Nguyễn Trãi từng viết: “Xã tắc từ đây vững bền, giang sơn từ đây đổi mới”; hay các cụ ta khi xưa vẫn thường dùng cụm từ “sơn hà xã tắc” khi muốn nói đến quốc gia. Do vậy, liệu ta có thể hiểu “xã tắc” theo nghĩa rộng chính là để chỉ non sông, đất nước? Tôi thử mang ý nghĩ đó kết hợp với sự liên tưởng về vị trí của ngôi đền. Đất Móng Cái rộng thế, có nhiều nơi bằng phẳng và thuận tiện thế, ngay cả ở những nơi tìm thấy dấu tích người Việt cổ từng sinh sống như Vạn Ninh, Hải Đông, Hải Tiến, người ta cũng không tìm thấy dấu tích của đền thờ hay miếu đàn xã tắc. Thế mà ngôi đền lại tọa lạc ngay tại nơi này, một địa điểm trọng yếu sát đường biên giới. Đến đây, tôi chợt nhận ra rằng: ý nghĩa của tên gọi đền Xã tắc có lẽ không chỉ bó hẹp trong phạm vi là nơi thờ thần Đất và thần Nông hay thờ thành hoàng riêng của địa phương Móng Cái nữa, mà đó chính là nơi thờ vị thần gìn giữ đất đai xã tắc, non sông. Và ngôi đền Xã tắc cũng không chỉ đơn thuần là một thiết chế tín ngưỡng thông thường mà đã trở thành một cột mốc linh thiêng trấn giữ đất địa đầu biên cương của Tổ quốc.

Đã hơn 7 thế kỉ trôi qua, trải bao thời gian, mưa nắng xói mòn, trải bao lần mưa bom bão đạn, đền Xã tắc vẫn thường xuyên được nhân dân tôn tạo giữ gìn. Những chứng tích có giá trị vẫn còn được lưu giữ trên 3 tấm bia đá cổ thờ trong đền. Đến nay, đền đã trở thành một trong những di tích lịch sử lâu đời nhất của vùng đất thành phố Móng Cái. Ngôi đền linh thiêng này cũng là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của các tầng lớp nhân dân. Vào ngày mồng một, hôm rằm hàng tháng, nơi đây vẫn thường nhộn nhịp người đến dâng hương. Theo phong tục từ xưa, mỗi năm đền có 5 ngày lễ chính, đó là các ngày: 16/1, 2/5, 16/8, 16/12, 18/12 (Âm lịch). Lễ đầu tiên trong năm là lễ cầu an. Lễ này được tổ chức rất linh đình. Vào ngày hôm đó, người ta thịt một con lợn, lấy lòng lợn nấu thành một vạc cháo to, còn thịt lợn được luộc lên dâng cúng Xã tắc Đại vương. Người ta còn làm thuyền giấy, mua sắm nhiều đồ tế lễ như: vàng mã, hoa quả, bánh kẹo… để bày lên cúng suốt một ngày. Sau khi lễ xong, người dân mang thuyền thả xuống sông Ka Long để cầu bình an, tài lộc. Cháo và thịt sau đó được chia đều cho dân làng. 

Mang nhiều giá trị to lớn về vật chất và tinh thần, đền Xã tắc đã được UBND tỉnh Quảng Ninh xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 2005. Đến năm 2009, đáp ứng nguyện vọng và nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân, nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, UBND thành phố Móng Cái đã lập dự án trùng tu tôn tạo lại đền và đã được UBND tỉnh Quảng Ninh phê duyệt. Theo dự án, đền Xã tắc mới được xây dựng trên nền đất của đền cũ trong khuôn viên có tổng diện tích hơn 20.000m2, bao gồm khu đền chính và một số công trình phụ trợ khác. Đền chính có diện tích là 308m2, được thiết kế theo kiểu kiến trúc hình chữ Công.  Vật liệu chủ yếu là gỗ lim. Hệ thống bao lam, cửa võng, hoành phi, câu đối, hương án được trạm trổ với nhiều họa tiết hoa văn tinh xảo và kỷ công theo các chủ đề truyền thống như: Ngũ Long chầu nguyệt, Tùng Cúc Trúc Mai, Xuân Hạ Thu Đông… Mái đền được lợp bằng ngói mũi hài. Trong đền hiện nay tôn thờ Tam vị Thánh tượng gồm: Xã tắc Đại vương (Thần chủ của đất đai quốc gia xã tắc), Cao Sơn Đại vương (Thần chủ về văn hóa nước Đại Việt) và Hưng Nhượng Đại vương Trần Quốc Tảng (anh hùng dân tộc triều đại nhà Trần, người có công đầu trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược và 2 lần được vua Trần cắt cử ra trấn giữ biên ải vùng Đông Bắc). Cả 3 pho tượng đều được đúc bằng đồng nguyên khối. Tượng Xã tắc Đại vương được đặt ở chính điện có chiều cao 2,2m, tượng Cao Sơn Đại vương và Hưng Nhượng Đại vương được đặt hai bên và cùng có chiều cao1,8m. Các công trình phụ trợ quanh đền bao gồm: cổng nghi môn ngoại, cổng nghi môn nội, nhà Tả vu - Hữu vu; lầu chuông, lầu trống, bình phong bằng đá, miếu thờ thần linh. Tất cả tạo nên một chỉnh thể thờ tự thống nhất. Được biết sau khi kết thúc trùng tu tôn tạo giai đoạn I do UBND thành phố Móng Cái làm chủ đầu tư, giai đoạn II do Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Quảng Ninh làm chủ đầu tư sẽ tiếp tục được thực hiện bằng nguồn vốn xã hội hóa. Dự kiến sau khi hoàn thành, di tích lịch sử đền Xã tắc sẽ trở thành một quần thể văn hóa - tín ngưỡng đền - chùa mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống của người Việt Nam.

Chiều cuối đông, tôi lại một lần nữa đến thăm đền Xã tắc. Khi vừa rẽ vào con đường mòn chạy dọc bờ sông biên giới, tôi đã thấy hình ảnh ngôi đền hiện lên thật vững chãi, uy nghi. Phải chăng chính cái thế đứng vững chãi uy nghi ấy đã khắc họa nên một biểu tượng về sự trường tồn của sức sống văn hóa Việt Nam? Phải chăng chính cái thế đứng vững chãi uy nghi ấy đã khiến cho ngôi đền trở thành một chứng tích không thể phủ nhận, dẫu cuộc sống có trải qua bao biến cố thăng trầm, dẫu các thế hệ con người cứ tiếp tục sinh ra rồi lại mất đi? Tôi chợt nhận ra rằng: Sự hiện hữu của ngôi đền ngay tại vùng đất biên cương trọng yếu này giống như một lời nhắc nhở mỗi người dân đất Việt ý thức hướng về cội nguồn, về quê cha đất tổ, về trách nhiệm đối với việc xây dựng và bảo vệ nền văn hiến lâu đời, đậm đà bản sắc riêng của dân tộc chúng ta. Và đến tận lúc này, tôi mới thực sự hiểu vì sao trong tâm thức của mỗi người dân bao đời nay, đền Xã tắc lại có ý nghĩa lớn lao đến thế. Câu trả lời không thể khác hơn: ngôi đền thiêng này vừa là một khẳng định về sự độc lập văn hóa tinh thần, vừa là một cột mốc linh thiêng trấn yên bờ cõi, lặng thầm bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia.

Thắp nén tâm nhang trước hương án, tôi thấy trong lòng dâng lên một niềm tự hào khôn tả. Tự hào bởi bề dày dựng nước, giữ nước oai hùng của cha ông xưa, tự hào bởi truyền thống văn hóa được bảo tồn qua ngàn đời của dân tộc, tự hào bởi tinh thần bất khuất, kiên cường, độc lập, tự chủ của nhân dân ta. Cũng giống như tất cả những du khách và Phật tử đến đây, cũng giống như mọi người dân bao đời nay đã và đang gắn bó với mảnh đất phên dậu này, tôi cầu mong cho quốc thái dân an và gửi gắm niềm tin, khát vọng về một cuộc sống thịnh vượng, hạnh phúc, yên bình.

(Bút ký Hoa Phong Du)

Bình luận

Security code
Hình khác

DỰ BÁO THỜI TIẾT

Một số thành phố
Nguồn: Trung tâm KTTVTW

Hà Nội Trời nhiều mây, có mưa vài nơi, Trời oi nóng(28 - 38độ)
Huế Trời nắng (23-29độ)
Đà Nẵng Nắng nắng có mưa nhỏ (24-31độ)
TPHCM   Trời nắng, có mưa rào vài nơi (32-33độ)
GIÁ VÀNG
Cập nhật 08 giờ hàng ngày
Nguồn: Sacombank-SBJ
    Mua vào   Bán ra
SBJ
35,200 35,450
SJC
35,150 35,360